قیمت محصول :     10000 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.
  • تاریخ ارائه محصول : 09 / 08 / 2019
  • بازدید : 89 بار
  • دسته بندی :
  • امتیاز کاربران :

«گفتمان كربلا» و «مناسك عزاداري» در دين‌ورزي اقشار فرودست شهري

دين به مثابه نظام فرهنگي (گيرتز، ۱۹۷۳) و يك پديده اجتماعي(دوركيم، ۱۳۸۳) در مطالعات انسان‌شناختي جايگاه خاصي دارد. هر چند اين پژوهشها عمدتاً مبتني بر اديان قبيله و وجوه عجيب و غريب دين بوده‌اند(موريس، ۱۳۸۳)، با وجود اينها مطالعات انسان‌شناختي اديان بزرگ، بالاخص دين اسلام در وجه گسترده آن رواج بيشتري يافته است (گيرتز، ۱۹۶۸) اديان بزرگي همچون اسلام، عمدتاً در اين مطالعات بيشتر شامل بررسي مذهب اهل تسنن بوده، با وجود اين، مطالعات اندكي نيز در باب تشيع از منظر انسان‌شناختي صورت گرفته است(ر.ك. فيشر،۱۹۸۰). اسلام به عنوان يكي از اديان ابراهيمي جغرافياي تمدني خاص خودش را در پهنه وسيعي از جهان از قرن ۲ هجري به بعد شكل داد. اين تنوع به همراه چالشهاي پيش روي اين مذهب جديد سبب تكثرهاي فرقه‌اي دروني آن شد. يكي از اين گرايشهاي اصلي اسلام، مذهب تشيع است كه خود اين مذهب نيز فرق و شاخه‌هاي دروني خودش را دارد. تشيع به عنوان مذهب گروه‌هاي فرودست و اقليت‌، عموماً در حيطه تمدن اسلامي ـ به جز در مراحل خاص ـ در حاشيه قدرت بوده است (الشيبي، ۱۳۸۰ و توال، ۱۳۸۳).

تاريخ تشيع پس از شهادت امام علي و صلح امام حسن و بالاخص شهادت امام حسين روند ديگري را از سر گذراند كه مهمترين ويژگي آن حاشيه بودگي در كنار اكثريت تسنن است. به همين سبب تلاش مستمري براي تمايز هويت خودي از اكثريت ديگري را دنبال كرده، اين تلاش در همه وجوه اين مذهب از باورها و مسائل كلامي و اعتقادي تا امور منسكي و … را شامل مي‌شود. تاكيد بر وجوه خاص در اين مذهب، بالاخص مناسك عزاداري محرم يكي از اين تلاشهاست. شهادت امام حسين، در كليت قضيه شبيه به سرنوشت ساير ائمه بوده است، اما اين حادثه تاريخي، در ذهن تشيع جايگاهي فراتر از يك امر تاريخي يافت و «در حقيقت فصل اساسي تاريخ شيعيگري شد» (توال، ۱۳۸۳: ۳۱). به همين سبب هم تا امروز در ميان بسياري از گروه‌هاي شيعه حتي در كشوري مثل آمريكا يكي از عناصر اصلي ابراز هويت به شمار مي‌آيد (تكيم، ۱۳۸۴ و العمار، ۱۳۸۴).

اين تمايزيابي در آغاز تاريخ تشيع چندان رايج نبود، بلكه تشيع به تدريج مناسك خاص خودش را بنا به تنوع جغرافيايي و قومي و فرهنگي‌اش و در گذر زمان شكل داد (گيب، ۱۳۸۰). ايران يكي از مهمترين سرزمينهاي رشد و گسترش تشيع بوده است كه بالاخص با تاسيس و قدرت يافتن سلسله‌هايي مثل آل‌بويه و كيائيان و در نهايت صفويه، تشيع مذهب رسمي كشور ايران شد(جعفريان، ۱۳۷۹ و شوايتزر، ۱۳۸۰). اين جريان به واسطه پشتوانه سياسي كه در گسترش مذهب تشيع داشت، سبب نفوذ مذهب تشيع در بخشهاي بيشتري از جامعه ايراني گشت، نفوذي كه همراه بود با آميخته شدن هر چه بيشتر مذهب تشيع و فرهنگ ايراني كه شايد هم به دليل تشابه ساختاري اين دو مجموعه با هم باشد(ر.ك: بي‌من، ۱۳۸۱: ۲ـ ۵۱ و فيشر ۱۹۸۰). هر چند عموماً تشيع را در جامعه ايراني بصورت يك كليت يكدست و همسان مورد بررسي قرار داده‌اند، اما كساني مثل فيشر به تنوع و تكثر دروني مذهب تشيع در بخشهاي مختلف قشربندي اجتماعي ـ فرهنگي ايرانيان اشاره مي‌كنند (فيشر، ۴: ۱۹۸۰).

اين تنوع و تكثر را در تاكيد بر وجوه خاصي از دين مثل وجوه عقلاني و فكري يا وجوه عاطفي و مناسكي به خوبي مي‌توان ديد. يكي از مهمترين موضوعاتي كه مي‌تواند مجراي بسيار مناسبي براي شناخت دينداري ايرانيان باشد، مقوله مناسك عزاداري محرم است كه فيشر آنرا «پارادايم كربلا» نام مي‌نهد. اما به دلايلي كه بعداً شرح خواهم داد، من آنرا «گفتمان كربلا» مي‌نامم. گفتمان كربلا، گفتماني است كه دال برتر آن حادثه كربلا و روايت عاشورا توسط دينداران شيعي است به نظر فيشر (۱۹۸۰) ساير گروه‌بندي‌هاي اجتماعي بر وجوه متفاوتي از مذهب تشيع تاكيد بيشتري دارند. همانطور كه گفته شد در مطالعات اجتماعي دين در ايران كمتر به اين مقوله گفتمان غالب در درون مذهب تشيع در اقشار و گروه‌بندي‌هاي مختلف (مثل روحانيون، صوفيان، بازاريان و طبقات بالاي شهري و در نهايت اقشار فرودست شهري و روستائيان و عشاير) توجه داشته‌اند. به دليل ساختار فرهنگي و سيال اين گفتمان و پيوندي كه با حيات دائماً در حال تغيير فرودستان شهري داشته، هميشه متحمل تغييرات بسياري نيز بوده است و اين مساله خود ناشي از ساختار مناسك مذهبي است. چرا كه مناسك مذهبي علاوه بر آنكه بازنماي دگرگونيها هستند، يكي از نقش‌هاي اصلي‌شان پيشبرد دگرگوني و اعتبار بخشيدن به دگرگوني‌هاست (بيتس و پلاگ، ۱۳۷۵: ۶۷۸). مردم در طي تحول زندگي‌شان، نگرشها و ذهنيت‌شان نيز تغيير مي‌كند و اين سبب تغيير فهم آنها از عناصر اصلي مناسك مذهبي نيز خواهند شد. و از آنجا كه گفتمان كربلا حول شخصيت‌ها و حادثه‌هاي خاصي سامان‌دهي شده است، اين گفتمان و مناسك مربوط به آن نيز تغيير مي‌كند. زيرا «تغييرات مناسك تابع تغييراتي است كه در شيوه تلقي از اين شخصيت‌ها پيش مي‌آيد» (دوركيم، ۱۳۸۳: ۱۱۳). بنابراين اين گفتمان و تغييرات آن بازنماي مناسبي براي زندگي مردم و تغييرات آن بالاخص در حيطه قشر اجتماعي مربوطه مي‌باشد.

اين گفتمان به دليل نقش مهمي كه در حيات اين مردم داشته است، در صور مختلفي تبلور يافته و مردم آنرا طي مكانيسم‌ها و صورت‌بندي‌هاي متنوعي بازسازي كرده‌اند. شكل سنتي تئاتر ايراني، يعني تعزيه يكي از اين صورت‌بندي هاست و همچنين صور ديگري مثل روضه، سفره‌هاي نذري خانگي، دسته‌هاي زنجيرزني در ماه محرم، هياتهاي سينه‌زني و عزاداري و مجالس مكرر و متعددي كه تحت تاثير اين گفتمان حيات ديني مردم را تشكيل مي‌دهند، همه بيانگر تكثر تجليات گفتمان كربلا در زندگي مردم هستند. يكي از صور مهم ظهور و بروز و عملكرد اين گفتمان، هياتهاي عزاداري هستند. نيمه دوم دهه هفتاد با گسترش چشمگير اين هياتها و محتواي آنها مواجه بوده‌ايم. كه بنا به گفته كارشناس سازمان تبليغات استان تهران، در حدود ۱۵٫۰۰۰ هزار هيات ثبت شده در تهران وجود دارد كه اين آمار فارغ از هياتهاي غيررسمي و هيات هاي زنانه ثبت نشده است. در اين ميان موج خاصي از هياتها كه بيانگر تحولي عميق در روند سنتي هيات بود، رشد و گسترش خاصي پيدا كرد. موجي كه بسياري از مذهبي‌ها از آن با عنوان «هياتهاي پاپ» و «هياتهاي سبك جديد» ياد مي‌كنند. كه اين عنوان‌ها بيانگر تمايز آنها از سبك سنتي و رايج عزاداري بوده است.از سوي ديگر رسانه‌اي شدن محتواي اين هياتها هم از طريق صدا و سيما با پخش محتواي اين هياتها و همچنين رواج بازار CDها و نوارهاي مجالس مذهبي و ظهور ستاره‌گونه مداحان سبك جديد و تاكيد رسمي و غيررسمي زيادي كه بر گفتمان كربلا گذاشته مي‌شد، سبب گسترش هر چه بيشتر اين هياتها و محتواي آنها شد. آنچه كه از مشاهدات اوليه برمي‌آيد حضور گسترده نسل جوان در اين هياتهاست. هر چند متخصصان سنتي دين، بالاخص روحانيون، نقدهاي چندي به روند گسترش اين هياتها و محتواي آنها داشته‌اند، اما اين نقدها نه تنها اثري نداشته و بعضاً موجب رونق بيشتر آنها هم شده است. آنچه كه مهم است حضور گسترده اقشار فرودست شهري و بعضا روستائيان مهاجر در اين فضاها و گرايش شديد آنها به گفتمان كربلا در وجه خاص خودشان ست.

اين رساله در جهت بررسي گفتمان كربلا در شرايط حاضر و در صورت‌بندي جديد آن كه به نام «سبك جديد» معروف است و براي پي بردن به ويژگيها و مختصات فعلي دينداري اقشار فرودست شهري و تحولات آن سامان‌دهي شده است.لذا از يكسو با در نظر گرفتن اين گفتمان به مثابه يك پديده اجتماعي، رابطه آن با گروه‌بندي اجتماعي اين مردم، هويت اجتماعي و سياسي و تحولات آن بررسي خواهد شد و از سوي ديگر نقش گفتمان كربلا به مثابه نظام فرهنگي و يك نظام نمادين و منبع معنايي در زندگي اين قشر اجتماعي مورد بررسي قرار خواهد گرفت. اين دو سطح از تحليل مبتني بر تلفيقي از رويكرد جامعه‌شناختي دوركيم (براي سطح اول) و رويكرد تفسيري گيرتز (براي سطح دوم) مي‌باشد. قابل ذكر است كه اين رساله در پي تحليل صرف امر قدسي در درون اين گفتمان بنا به رويكردهايي مثل رويكرد ميرچاالياده (۱۳۷۶) يا رويكردهاي روان‌شناختي و ذهني و فكري صرف مثل رويكرد فريزر (۱۳۸۳)، و مالينوفسكي و تايلور(ر.ك: موريس، ۱۳۸۳) و همچنين رويكردهاي دين شناختي و كلامي و درون ديني كه بيشتر به دنبال پيرايش تحريفات و بازگشت به اصل واقعه و ارائه قرائتي «اصيل» هستند(مطهري، ۱۳۷۹، نوري‌نژاد، ۱۳۸۳) نيست، بلكه همانطور كه گفته شد بنا به رويكرد تلفيقي از نظريات گيرتز و دوركيم، به دنبال بررسي گفتمان كربلا، به مثابه يك ساختار فرهنگي و نظام نمادين و در ارتباط با امر اجتماعي و فرهنگي و به عنوان يك پديده اجتماعي هستم.

افزودن به سبد خرید
مطلب مفیدی برای شما بود ؟؟ پس به اشتراک بگذارید برای دوستانتان

دیدگاه کاربران ...

    لطفا قبل از ارسال سئوال یا دیدگاه سئوالات متداول را بخونید.
    جهت رفع سوالات و مشکلات خود از سیستم پشتیبانی سایت استفاده نمایید .
    دیدگاه ارسال شده توسط شما ، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
    دیدگاهی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با مطلب باشد منتشر نخواهد شد.

    دیدگاه خود را بیان کنید

0