قیمت محصول :     10000 تومان
  افزودن به سبد خرید

سبد خرید

  • سبد خریدتان خالی است.
  • تاریخ ارائه محصول : 09 / 08 / 2019
  • بازدید : 105 بار
  • دسته بندی :
  • امتیاز کاربران :

بررسي جامعه شناختي توسعه تكنولوژي و صنعت نفت ايران از سال ۱۲۸۷_تا۱۳۵۷

صنعت نفت ايران از قديمي ترين و موثرترين صنايع ايران است كه با گذشت يك قرن از ايجاد آن، هنوز بيشترين تاثير را در اقتصاد، سياست و توسعه كشور دارد. اين تاثيرات مهم يكي از جنبه ارزآوري و درآمدزايي فوق العاده و ديگري از منظر وابستگي و تكيه بسيار زياد ساير بخش ها بر اين صنعت است كه باعث شده است برخي حتي  آن را عامل ضدتوسعه اي معرفي كنند كه با رانتيركردن دولت ها باعث كندي توسعه سياسي و اقتصادي مي شود. به زعم برخي ديگر مي توان از قابليت هاي تكنولوژيك اين صنعت جهت توسعه كشور استفاده كرد و به جاي اتكاي ساير بخش ها  به نفت ،‌آن را به موتور محركه و رشد ساير بخش ها تبديل نمود.  علي رغم جذابيت اين ايده ، اين  نگاه آرماني با گذشت يك قرن هنوز تحقق نيافته و حتي خود اين بخش نتوانسته است به قابليت هاي تكنولوژيكي كه شايسته اين قدمت و تجربه است دست يابد. در اين تحقيق سعي كرده ايم تا در يك بررسي تاريخي عوامل اجتماعي موثر بر اين عدم توسعه مطلوب را ترسيم كنيم. مي دانيم پس از حدود يك قرن ، صنعت نفت ايران نتوانسته است تمامي ظرفيت هاي توسعه خود را محقق كند و به قابليت هاي تكنولوژيك مطلوب و متناسب با اين سابقه و تجربه  در قياس با ساير كشورهاي داراي صنعت نفت جوانتر دست يابد. اينك پرسش اصلي آن است كه كدام عوامل اجتماعي در اين پويش هفتاد ساله(تا انقلاب) و شكل گيري وضعيت كنوني تكنولوژيكي صنعت نفت موثر بوده‌اند؟ عوامل جامعه شناختي دخيل در پويايي هاي كنشگران عمده برسازنده شبكه صنعت و تكنولوژي نفت ايران تا انقلاب سال۵۷ ، چه جهت و مسير پويايي تكنولوژيك را براي اين بخش ترسيم كرده و شكل داده اند؟ كنش ها و نگاه هاي كنشگران اصلي برسازنده اين بخش چگونه در بستري اجتماعي ‌توسعه يافته  و شكل كنوني صنعت نفت را در پي داشته اند و كدام عوامل اجتماعي مانع شكل گيري تحركات گروهي و اجماع براي اتخاذ راهبردهايي موثرتر و كارآمدتر به ويژه در كسب قابليت هاي تكنولوژيك (از پايه تا متوسط)در اين صنعت شده اند؟

به منظور ترسيم ارتباط عوامل اجتماعي با شكل‌گيري و توسعه صنايع و تكنولوژي ها، چارچوب كنشگر – شبكه از ميان نگاههاو چشم اندازهاي موجود در جامعه شناسي تكنولوژي برگزيده شده است كه به تحليل نقش اجتماعي كنشگران برسازنده شبكه صنعت و تكنولوژي نفتي در كسب قابليت هاي تكنولوژيك  مي پردازد.  به دليل گستردگي و دامنه وسيع فعاليت هاي اين صنعت از يك سو و اثرات چندين نهاد و كنشگر مهم در اعمال نفوذ و قدرت شكل دهي به تصميمات و جهت گيري اين صنعت در قبل از انقلاب ازسوي ديگر، چارچوب كنشگر – شبكه كه بر مبحث قدرت و پويايي هاي كنشگران متمركز است براي اين برسي مناسب خواهد بود.

جهت روشن نمودن كنش ها و تصميمات كنشگران اصلي و نيز ميزان قابليت هاي تكنولوژيك حاصله، دوره مورد بررسي به سه مقطع تقسيم گرديده است كه از لحاظ تاريخي، نقاط عطف وتغييرات مهم اين صنعت بوده اند. سپس با بررسي اسنادي و كتابخانه اي ميزان توسعه اين صنعت و  كسب قابليت هاي تكنولوژيك  در هر دوره مشخص شده است. در همين راستا آثار علمي- تحقيقي كه مويد جهت و نوع توسعه علمي و صنعتي است از نشريات و منابع مكتوب اين صنعت، به ويژه كليه مطالب منتشره در مجله انجمن نفت ايران (به عنوان نشريه علمي – فني اين صنعت) استخراج و تحليل محتوايي شده است. از مصاحبه با آگاهان ، خبرگان و مسئولان و دست اندركاران اين صنعت و نيزمصاحبه ها و آثار مكتوب به جامانده از آنها براي ترسيم تصور و نگاه  موجود به اين صنعت ، سياستهاي اتخاذشده،كنش كنشگران عمده و نيزميزان تحقق قابليت هاي تكنولوژيك و … در يك روش شناسي اسنادي وتحليلي بهره گرفته شده است.

شبكه صنعت نفت ايران از زمان پيدايش تا سال ۱۳۳۰(شبكه اي شبه استعماري) در دوره اي  كه آن را دوره واگذاري امتياز نفت ايران به دارسي مي ناميم ، مرحله تاسيس و آشناسازي را تحت كنترل و مديريت خارجي شركت نفت انگليس و ايران سپري كرد. قابليت‌هاي تكنولوژيك به دست آمده در اين دوره درسطح قابليت هاي پايه و عمدتاً بهره برداري و اپراتوري است.در شبكه كنشگران اصلي اين صنعت كه  متشكل از شركت نفت انگليس و ايران ، سياستمداران ،‌دولت ، ساختار صنعت و نظام آموزشي است؛ شركت نفت انگليس و ايران ( كه نماينده دولت بريتانياست) نقش محوري را در جهت‌دهي شبكه صنعت ، ممانعت از شكل گيري اجماع و همگرايي ساير كنشگران و عدم پيدايش نظام تحقيق وپژوهش ايفا مي كند. علي رغم عدم توفيق  كنشگران ايراني در مديريت و كنترل ايراني اين شبكه ،‌بواسطه تلاش و ائتلاف سياستمداران و ايدئولوژي ناسيوناليسم حاصله ، تلاش براي تحقق خواست هاي ملي سازي مالكيت،مديريت وفروش منابع نفتي، صرفاً  منجر به  تاسيس شركت ملي نفت و حصول حق مالكيت ايران بر منابع نفتي مي شود  و در برابر ائتلاف هاي ايجادشده از سوي انگليس با كارتل  هاي بزرگ نفتي جهان عملا ناكام مي ماند وقابليت تكنولوژيك عمده اي جز آشنايي با نحوه بهره برداري اين منابع براي كاركنان ايراني باقي نمي ماند.

سال هاي ۱۳۳۰تا۱۳۵۲ دوره حاكميت كنسرسيوم خارجي برحوزه قرارداد نفت قبلي است. شبكه كنشگران صنعت نفت اين دوره(شبكه اي قطبي)، متشكل از كنسرسيوم شركت هاي خارجي ، شاه ، دولت ،‌ساختار صنعت و نظام آموزشي / پژوهشي صنعت نفت است.بواسطه فعاليت شركت ملي نفت در خارج از حوزه قرار داد و به موازات فعاليت كنسرسيوم شركت هاي خارجي اداره كننده صنعت نفت ايران، رقابت داخلي در اين شبكه ميان كنشگر خارجي و كنشگران ايراني از يك سو و رقابت ميان شركت هاي كنسرسيوم و ساير شركت ها ي بين المللي فرصتي را براي كنشگران ايراني جهت ايجاد شركت هاي مختلط بهره‌برداري ، انعقاد قراردادهاي مشاركتي و توسعه صنايع پتروشيمي و گاز به صورت كليد در دست فراهم ساخت. به اين ترتيب امكان آزمون مديريت و كنترل ايراني در برخي از حوزه ها، قابليت هاي تكنولوژيك اوليه و بهره برداري در اين صنعت را تكميل كرد، اما به دليل عدم هماهنگي و هم افزايي كنشگران، فقدان روابط همگرايانه كنشگران قدرتمندي چون شاه  وكنسرسيوم با ساير كنشگران و عدم توسعه نظام پژوهشي، بنيان هاي قابليت هاي سطوح پيشرفته تكنولوژيك در اين شبكه پايه گذاري نگرديد. اما وجود روابط عمودي ميان كنشگراصلي ايراني(شاه) و ساير كنشگران صرفا بالاترين ميزان توسعه بهره برداري محورانه را در اين دوران درپي داشت و به ساير كنشگراني كه مي توانستند محمل خواست قابليت هاي عالي تكنولوژيك باشند اجازه رشد نداد .

در دهه پنجاه با تغيير شرايط جهاني و افزايش قيمت نفت و افزايش قدرت مالي و نظامي شاه ، اين كنشگر توانايي نسبي كنترل فروش نفت رابا انعقاد قرارداد جديد فروش و خريد نفت به دست آورد. اما با اين حال قابليت هاي تكنولوژيك شبكه صنعت نفت اين دوره(شبكه اي رانتيه)از سطح بهره برداري و اندكي نيز مهندسي نصب و راه اندازي بالاتر نرفت . شرايط جديد جهاني و تبديل خود نفت به يك كنشگر برجسته در توسعه كشور و نيز صنعت نفت ، اجازه جهت گيري بين المللي را به شاه و ساختار صنعت نفت در اواخر دهه ۵۰ داد. اما با اين حال وجود روابط عمودي و سلسله مراتبي ميان وي وساير كنشگران ، فضاي بسته سياسي، شكل نگرفتن نهادهاي مدني و پشتيبانِ قدرتمند براي فعاليت بخش خصوصي، مانع جريان يافتن تصويري پيشرفته و تكنولوژي- محورانه در اين شبكه شد( زيرا بهره‌برداري و فروش بيش از طراحي و تحقيق وتوسعه منافع كنشگران اصلي را تامين مي كرد) و نيز مانع هم افزايي كنشگران ديگر براي توسعه اين سيستم گرديد.

در نتيجه در هر سه دوره، پويايي كنشگران ايراني اين شبكه نه بر محور كسب توانايي هاي صنعتي در طراحي ومهندسي صنايع نفت بلكه بر محور و هسته مالكيت و مديريت ايراني منابع شكل گرفته است كه خود متاثر از همان ايدئولوژي ناسيوناليستي اوليه و به طورِ كامل محقق نشده است. ايدئولوژي ناسيوناليستي كه در دوره دوم منجر به تاسيس شركت ملي نفت گرديد به دليل ناتواني در موفقيت ونهادينه سازي خود در مرحله امتياز،‌در دوره هاي بعد نيز به صور مختلف و در قالب گفتمانهاي فرعي بهره برداري(ايجاد ارزش افزوده وايجاد حداكثر بهره برداري ) بازتوليد شد و مانع از جهت گيري به سوي سطوح پيشرفته تر تكنولوژي (طراحي و تحقيق و توسعه) و پيدايش پيمانكاران عمومي بزرگ در اين صنعت گرديد. به علاوه فقدان هماهنگي و هم افزايي ميان نهادها وكنشگران درون اين صنعت وكنشگران بيروني وابسته بهِ آن در پيشبرد يك برنامه توسعه تكنولوژي-محور نيز به اين عدم توسعه مطلوب بيشتر دامن زده است.

بعد از انقلاب با رفع مشكل مالكيت ومديريت براي ايرانيان  از يك سو وفشار ناشي از محدوديت ها وتحريم ها از سوي ديگر فضاي نسبي براي تلاش،سرمايه گذاري وتوجه داخلي بيشتر به كسب برخي از قابليت هاي تكنولوژيك پيشرفته فراهم شده است وشاهد پيشرفت هايي در امور ساختمان ،تجهيزات غير پيچيده،مديريت پروژه،تعميرات ،نصب و… بوده ايم. اميد مي رود اين تحرك در ساير بخش ها و در شرايط غير تحريمي وبدون فشار اقتصادي و سياسي ناشي از آن نيز به صورت بهتري تداوم يابد و در نهايت به همگرايي تمامي عوامل موثر براي توسعه قابليت هاي پيشرفته تكنولوژيك در صنعت نفت بيانجامد.

افزودن به سبد خرید
مطلب مفیدی برای شما بود ؟؟ پس به اشتراک بگذارید برای دوستانتان

دیدگاه کاربران ...

    لطفا قبل از ارسال سئوال یا دیدگاه سئوالات متداول را بخونید.
    جهت رفع سوالات و مشکلات خود از سیستم پشتیبانی سایت استفاده نمایید .
    دیدگاه ارسال شده توسط شما ، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
    دیدگاهی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با مطلب باشد منتشر نخواهد شد.

    دیدگاه خود را بیان کنید

0